Odkryj tajemnice Twierdzy Boyen – największego zabytku na Mazurach!

Zapraszam Cię na spacer śladami Wojtka Rużewicza – legendarnego przewodnika po Twierdzy, pasjonata historii Mazur oraz autora książki „Fortyfikacje nowożytne Prus Wschodnich”. Punkty wycieczki, ich nazwy i opisy są w znacznej większości Jego autorstwa. Trasa została zmodyfikowana i wzbogacona o dodatkowe punkty.

Na spacerze poznasz fascynującą historię Twierdzy Boyen. Jeżeli Ci się spodoba, to proszę o wsparcie zbiórki na leczenie Przemka Ostrowskiego, 8-letniego przyjaciela Twierdzy z Giżycka, który walczy z guzem mózgu:
www.siepomaga.pl/przemyslaw-ostrowski

Start wycieczki – zewnętrzny wał ziemny.

Prawidłowa nazwa twierdzy to Feste Boyen, czyli artyleryjski fort zaporowy. Znajdujemy się przed zewnętrznym wałem ziemnym. Warto zauważyć, iż Twierdza Boyen została wzniesiona ręcznie, a tym samym wały ziemne zostały naniesione w taczkach.

Ceremonia wbudowania kamienia węgielnego miała miejsce 4 września 1844 r, data ta stanowi początek prac budowlanych przy powstaniu Twierdzy.


Po wejściu na teren pomiędzy wałem ziemnym a murem Carnota, warto obrócić się do wyjścia i spojrzeć wał ponad bramą. Pozostała tu jedna z nielicznych już resztek kraty fortecznej.

Przewijaj w dół▾

Brama Giżycka (1848-1849)

Zespół Bramy Giżyckiej stanowił główny wjazd od strony wschodniej do twierdzy, w związku z czym jest najsilniej rozbudowanym i umocnionym blokiem wejściowym twierdzy Boyen. Składa się on z trzech części: zewnętrznego przejazdu bramy z wartownią, schronu

bojowego do obrony suchej fosy i przejazdu (tzw. Kaponiery) oraz wewnętrznego przejazdu z wartownią nr II i podręcznym magazynem amunicyjnym.


Na sklepieniach obu przejazdów bramnych oraz nad wejściem do kaponiery wmurowano kamienne zworniki z wykutymi datami 1848- -1849, informujące nas o latach budowy tej części twierdzy.

Przewijaj w dół▾

Dziedziniec

Po wejściu na dziedziniec warto jest odwrócić się i spojrzeć nad bramę, gdzie znajduje się popiersie przedstawiające inicjatora budowy twierdzy – Hermann Ludwig Leopold Gottlieb von Boyen, feldmarszałka w Armii Pruskiej, dwukrotnego ministra wojny.

Warto również zauważyć, iż bastiony twierdzy zostały nazwane odpowiednio jego imieniami i zawołaniem rodowym von Boyen-ów (Hermann, Ludwig, Leopold, Miecz, Prawo, Światło).

Przed koszarowcem “Miecz” stał jeden z pierwszowojennych pomników poległych upamiętniający poległych żołnierzy, w tym przypadku poległych w Twierdzy Boyen. Nie jest znana jego data powstania, ani zniszczenia.

Przewijaj w dół▾

Koszarowiec “Miecz” (1850)

Dla pomieszczenia ok. 3000 żołnierzy załogi twierdzy wybudowano 3 duże budynki koszarowe, 5 podziemnych schronów piechoty oraz rozbudowano zespół pomieszczeń przy Bramie Wodnej.

Duże budynki koszarowe wybudowane zostały na dziedzińcach bastionów: „Miecz” i „Hermann” oraz na terenie śródszańca – w okresie świetności każdy z nich mógł pomieścić 450-500 żołnierzy załogi (dwie kompanie wojska). W piwnicach budynków znajdowały się kuchnie, podręczne magazyny żywności, agregaty prądotwórcze (od 1905 roku) oraz areszt.

Przy wejściu do kopuły obserewacyjnej warto jest przyjrzeć się cegłom na wysokości pierwszego piętra, przy rogu koszatowca widać stempel producenta cegieł.

Przewijaj w dół▾

Wejście do wnętrza eksperymentalnej kopuły pancernej (1897)

Na terenie twierdzy Boyen w Giżycku wybudowano łącznie pięć pancernych stanowisk obserwacyjnych: trzy obrotowe stanowiska wieżyczek pancernych WT90, pancerne stanowisko peryskopowe oraz eksperymentalną kopułę obserwatora artylerii.

W nowym wzorze wprowadzono dwa podesty: górny-obserwacyjny, dolny – dla zmiany i łączności. Poprawiało to znacznie funkcjonalność kopuły. Pojawił się jednak problem ewakuacji rannego (lub zabitego) obserwatora, który mógł upaść na otwieraną ku górze klapę, całkowicie ją blokując. Zastosowano zatem dwuczęściową klapę, umożliwiającą ewakuację poszkodowanego na dolny podest, skąd po założeniu pasa opuszczano go na linie na dół szybu.


Przewijaj w dół▾

Warsztat amunicyjny (1883)

Na terenie twierdzy wybudowano dwa zespoły warsztatów artyleryjskich (laboratoriów amunicyjnych), w których uzbrajano pociski krótko przed ich użyciem. Warsztat amunicyjny ulokowany w bastionie „Miecz” składał się z zespołu 4 pomieszczeń: magazynu prochu, magazynu pocisków, pomieszczenia uzbrajania pocisków oraz pomieszczenia windy amunicyjnej. Winda amunicyjna obsługiwana była przez dwóch żołnierzy, którzy byli w stanie podawać 4 pociski na minutę do wybudowanego powyżej schronu pogotowia.

Nisze oświetleniowe umieszczano zazwyczaj od strony wejścia (korytarza), wyposażano w otwory umożliwiające swobodny przepływ powietrza podtrzymującego palenie się lampy, a od strony zewnętrznej zamykano je stalowymi drzwiczkami – malowanymi od strony wewnętrznej na kolor biały, odbijający maksimum jasnego światła. Uniknięto w ten sposób bezpośredniej styczności otwartego ognia ze składowanymi w pomieszczeniach środkami wybuchowymi.

Przewijaj w dół▾

Latryna wojenna (1850)

W pobliżu dużych budynków koszarowych na bastionie „Miecz” oraz na terenie śródszańca wybudowano dwa zespoły „latryn bomboodpornych”. Ta ironiczna nazwa wywodzi się stąd, iż w razie potrzeby (ostrzału), latryny te służyły również jako ukrycia i schrony dla załogi. Największa, środkowa część latryny – schronu przeznaczona była dla żołnierzy, dwie skrajne – dla oficerów i podoficerów.

Przewijaj w dół▾

Schron Pogotowia (1887)

Schron pogotowia
Schron pogotowia

W latach 80. XIX wieku nastąpiła pierwsza duża modernizacja zespołu twierdzy, w związku z czym twierdza uzyskała m.in. miano fortu artyleryjskiego (niem. Artillerisches Sperrfort, Sperfeste). Na wałach twierdzy wybudowano siedem schronów pogotowia, których funkcja ograniczała się do ukrycia części załogi w razie silnego ostrzału twierdzy. Wnętrze wypełnione było kilkoma rzędami ławek oraz podwieszoną pod stropem półką na plecaki i oporządzenie wojskowe. Schron pogotowia wybudowany na bastionie „Miecz” uzyskał również połączenie windą amunicyjną z położonym poniżej niego warsztatem artyleryjskim.

Przewijaj w dół▾

Kopuła obserwacyjna typu W.T (neu) (1897)

Pancerne kopuły obserwacyjne, umieszczone na wysokich wałach twierdzy miały szeroki wgląd na przedpole, jednak stanowiły również łatwy cel dla artylerii nieprzyjaciela (widoczne np. na tle jaśniejszego

nieba). W większości wypadków zabezpieczone były jednak grubą warstwą pancerza i betonu, w którym je osadzono. Kopuła pancerna w bastionie „Miecz” jest główną kopułą obserwatora artylerii w twierdzy giżyckiej, osadzoną w betonie o grubości 3 m. Grubość pancerza wynosi 230 mm, a waga całkowita kopuły wynosi 9200 kilogramów. Ze względów oszczędnościowych zrezygnowano z drogiego wyposażenia kopuły w mechanizmy obrotowe na rzecz czterech otworów obserwacyjnych umożliwiających wgląd na przedpole w sektorze 260 stopni.

Stanowiska bojowe artylerii (1887)

W 1887 roku na koronie wałów ustawiono 70 dział i haubic o kalibrach 9-15 cm. Zasięg tych dział wynosił 9-12 kilometrów. Ziemne stanowiska dział wyposażono również w niewielkie nisze – schowki na podręczną amunicję, zamykane stalowymi drzwiczkami.

Amunicja na poszczególne stanowiska bojowe dostarczana była ręcznie, za pomocą specjalnie usypanych pochylni widocznych po wewnętrznej stronie twierdzy. W 1939 roku część stanowisk artyleryjskich poszerzono o gniazda dla ciężkich karabinów maszynowych, czytelnych do dzisiaj w terenie jako niewielkie obniżenia terenu na trasie zwiedzania.

Brama Prochowa (1850)

Brama Prochowa stanowiła pomocniczy wjazd do twierdzy od strony miasta, jednak główną jej funkcją było zaopatrywanie w żywność i amunicję oddziałów walczących poza twierdzą. W początkowym okresie brama ta zamykana była stalowymi wrotami pancernymi, przed którymi znajdował się niewielki mostek zwodzony z przeciwwagami. Pod koniec XIX wieku mostek ten zdemontowano i zastąpiono kratą forteczną. Na dalszym przedpolu bramy wzniesiono duże, ziemne dzieło fortyfikacyjne – rawelin.

Laboratorium amunicyjne (1868)

Laboratorium amunicyjne
Laboratorium amunicyjne

Podobnie jak warsztaty amunicyjne laboratoria były to zwarte zespoły pomieszczeń, w których składano i przygotowywano amunicję. Laboratoria jednak rozszerzone były o pomieszczenia, w których testowano jakość przygotowywanego prochu. W pierwszym okresie czasu nie było tu kamiennego muru występującego od strony wnętrza twierdzy, a wszystkie pomieszczenia oświetlane były światłem naturalnym przy wykorzystaniu dużych okien. Wąskie pomieszczenia na lewym skraju zespołu laboratorium były to magazyny zapalników, następnie magazyny pocisków, pomieszczenia do pracy, laboratorium oraz magazyn prochu. Pod koniec XIX wieku pomieszczenia laboratorium zaadaptowano na magazyny amunicji. Na przeciwko pomieszczeń roboczych wybudowano kamienny mur oporowy, w połowie którego umieszczono dodatkowe ujęcie wody. Wjazd do magazynów prowadził zakręconym w kształt litery S korytarzem – poterną- z jednej i drugiej strony zespołu. Poterny przystosowane były do wjazdu wózków amunicyjnych poruszanych ręcznie na szynach kolejki wąskotorowej.

Kojec artyleryjski nr 6 (1853)

Kojec artyleryjski nr 6

Doświadczenia walk o fortyfikacje bastionowe twierdz XVIII- -wiecznych wykazały dobitnie konieczność podejmowania obrony bliskiego przedpola twierdzy. W fortyfikacjach twierdzy Boyen w Giżycku funkcję tą pełniły przede wszystkim działobitnie umieszczone w barkach bastionów zwane kojcami artyleryjskimi lub kazamatami barkowymi. Wnętrze każdego kojca podzielone było na trzy kazamaty – początkowo dla dział artyleryjskich 9 cm, później – po przebudowie strzelnic i modernizacji uzbrojenia w 1893 roku – dla dwóch szybkostrzelnych działek rewolwerowych 37 mm oraz ciężkiego karabinu maszynowego. Większość kazamat barkowych jest jednokondygnacyjna, jednak na ważniejszych odcinkach frontu stosowano również obiekty dwukondygnacyjne (rejon Bramy Wodnej, lewy bark bastionu „Hermann”). Komunikację międzypiętrową zapewniały schody zabiegowe wewnątrz obiektów, a ogrzewanie – kominki umieszczone w ścianach wszystkich schronów.

Zespół piekarni

Zespół piekarni

Przechodzimy poterną pod wałem i wchodzimy do zespołu piekarni, zbudowanego w latach 1853-54. W dwunastu pomieszczeniach urządzono: magazyny mąki, chleba, agregatu prądotwórczego (po modernizacji), trzy piece do wypieku chleba, ubojnię, masarnię i studnię. W czasie ćwiczeń rezerwistów zespół piekarni służył jako zapasowe koszary dla powołanych na ćwiczenia.  Do 1945 r. obiekt zabezpieczał potrzeby załogi i mieszkańców Giżycka w chleb.

Brama wodna (1853)

Brama wodna
Brama wodna

Brama Wodna, zwana również Bramą Portową, była najmniejszą furtką wejściową prowadzącą do twierdzy. W początkowym okresie funkcjonowania twierdzy (ok. 1854-1868) kiedy istniał kanał łączący twierdzę z brzegiem jeziora Niegocin a na zewnątrz murów była niewielka przystań dla barek dowożących zaopatrzenie do twierdzy, Brama Wodna miała ułatwić komunikację pomiędzy tą przystanią a projektowanym portem na dziedzińcu (majdanie) twierdzy. Ostatecznie wybudowano jednak zaledwie 200-metrowy odcinek kanału wewnątrz zespołu twierdzy ułatwiający wyładunek zapasów przewożonych barkami bezpośrednio do komór i pomieszczeń spichrzy zbożowych. W 1868 roku brzegiem jeziora Niegocin przeprowadzono odcinek Wschodniopruskiej Kolei Południowej, której nasypy odcięły przystań zlokalizowaną pod murami twierdzy od jeziora. Około 1871 roku zlikwidowano resztki kanału łączącego twierdzę z jeziorem, podwyższono o 1,5 m teren dawnej przystani, poza twierdzą zlokalizowano zespół wojennych schronów amunicyjnych, od których doprowadzono nitkę kolejki wąskotorowej. W tym okresie czasu całą Bramę Wodną przemurowano, zmniejszono prześwity zewnętrzne oraz zainstalowano drewniany most zwodzony z przeciwwagami. Normalną pozycją położenia mostu była pozycja „w pionie”. W razie potrzeby opuszczenia mostu dwóch żołnierzy otwierało komory przeciwwag umieszczone po obu stronach przejazdu, a następnie za pomocą łańcuchów podnosiło końcówki przeciwwag do góry, jednocześnie opuszczając konstrukcję mostu w dół na położony poniżej mostu zbiornik z wodą. Po zablokowaniu mostu w pozycji poziomej można było wejść lub wyjść z terenu twierdzy. Brama funkcjonowała jedynie jako pomocniczy wjazd do twierdzy oraz jako droga zaopatrzeniowa dla piekarni i spichrzy zbożowych. Po zakończeniu przejścia lub przejazdu przez bramę, zwalniano blokady przeciwwag i przęsło wracało do swojej pierwotnej pozycji. Zastosowane nowatorskie rozwiązania i mechanizmy służące do podnoszenia i opuszczenia mostu drewnianego w zespole Bramy Wodnej twierdzy giżyckiej stosowano następnie w większości pruskich fortyfikacji II połowy XIX wieku.

Spichrze zbożowe (1849)

Spichrze zbożowe
Spichrze zbożowe

Historia spichrzy zbożowych wybudowanych na majdanie twierdzy Boyen sięga jeszcze końca XVIII wieku. W latach 1784-1786 na wyspie Czarci Ostrów jeziora Śniardwy wzniesiono umocniony magazyn wojskowy, któremu nadano miano „Fort Lyck”. W centralnej części tego fortu znajdowały się dwa duże spichrze zbożowe o konstrukcji szachulcowej (tzw. mur pruski) i łącznej pojemności 12000 korcy zboża i 1800 beczek sucharów. Na początku lat 40. XIX wieku, kiedy podjęto decyzję o budowie nowej, w pełni wyposażonej twierdzy pod Giżyckiem – zlikwidowano umocnienia Fortu Lyck, a wszystkie materiały możliwe do ponownego użycia przewieziono drogą wodną do Giżycka. W 1849 roku ponownie zmontowano wszystkie elementy drewniane przeniesionych w całości spichrzy zbożowych i omurowano je cegłą. W takiej postaci oba spichrze zachowały się do 1996 roku. Obecnie, po zniszczeniach poczynionych pożarami, oba spichrze ulegają stopniowemu niszczeniu. Obok spichrzy znajduje się zachowany jeden z trzech budynków administracyjnych.

Zespół wozowni warsztatów zbrojmistrza (1887)

W drugiej połowie lat 80. XIX wieku rozpoczęto stopniową zabudowę majdanu, służącego do tej pory jako obszerny plac broni. W północnej części tego placu wybudowano m.in. dwie szopy na pojazdy (wozownie), budynek krytej ujeżdżalni koni oraz warsztat zbrojmistrza, pełniący funkcję kuźni. Podobnie jak pozostałe elementy zabudowy majdanu, obiekty te stopniowo ulegają zniszczeniu.

Stacja gołębi pocztowych

Najbardziej oryginalnym obiektem w tej części twierdzy jest stacja gołębi pocztowych przeznaczona dla około 700 ptaków. Na parterze ulokowano pomieszczenia obsługi, a dwie górne kondygnacje mieściły gołębniki. Ptaki były wykorzystywane do łączności.

Stacja gołębi pocztowych

Warsztat zbrojmistrza

Jest to jeden z budynków, które zaczęły powstawać na majdanie w latach osiemdziesiątych XIX wieku. W obiekcie tym mieściły się kuźnie oraz pomieszczenia warsztatowe, w których dokonywano napraw broni. Obecnie obiekt pełni funkcję wystawienniczo-edukacyjną.

Koniec trasy