Twierdza Boyen w Giżycku — zarys historii
Twierdza Boyen (niem. Feste Boyen) to jeden z najlepiej zachowanych zespołów pruskiej architektury obronnej XIX wieku na ziemiach polskich. Położona na zachód od centrum Giżycka, na przesmyku między jeziorami Niegocin i Kisajno, przez ponad sto lat strzegła najważniejszego przewężenia Krainy Wielkich Jezior Mazurskich — naturalnej bariery wodnej rozciągającej się z północy na południe Mazur.
Dlaczego właśnie tu?
Strategiczne znaczenie mazurskiego łańcucha jezior ujawniła już wojna 1806–1807 roku. Po epoce napoleońskiej pruskie władze wojskowe powołały komisję (w składzie m.in. generałowie von Grolman, von Krauseneck i Aster), która badała dogodne punkty pod nowe fortyfikacje w Prusach Wschodnich. Wybór padł na przesmyk pod ówczesnym Lötzen — miejsce, w którym droga prowadziła przez wąski pas lądu między jeziorami.
Budowa (1843–1859)
Rozkaz gabinetowy króla Fryderyka Wilhelma IV z 5 kwietnia 1843 roku nakazał rozpoczęcie budowy. Projekt opracował generał major Johann Leopold Ludwig Brese (późniejszy Brese-Winiary), jeden z czołowych pruskich inżynierów wojskowych epoki, a pierwszym dyrektorem budowy został kapitan Westphal, kierujący pracami w Lötzen od 1843 roku.
4 września 1844 roku kamień węgielny pod twierdzę położył osobiście minister wojny, generał Hermann von Boyen — reformator armii pruskiej i współtwórca powszechnego obowiązku służby wojskowej. Na jego cześć rozkaz gabinetowy z 24 grudnia 1846 roku nadał budowanej warowni nazwę Feste Boyen, a medalion z popiersiem generała umieszczono nad Bramą Giżycką (wzniesioną w 1848 roku).
Twierdza otrzymała narys nieregularnego sześcioboku z sześcioma bastionami. Ich nazwy nawiązują do patrona: trzy noszą jego imiona — Leopold, Ludwig, Hermann — a trzy dewizy jego herbu: Recht, Licht, Schwert (Prawo, Światło, Miecz). W zasadniczym kształcie prace murarskie ukończono około 1856 roku, a do końca 1859 roku twierdzę uzbrajano. Przy pracach zatrudniano w szczytowych okresach nawet około 900 robotników, a do końca lat pięćdziesiątych XIX wieku wmurowano ponad 15,6 miliona cegieł.
Rozbudowy i modernizacje
Twierdza Boyen okazała się obiektem nieustannie ewoluującym. Przyczyną były gwałtowne postępy w rozwoju artylerii: przejście z gładkolufowych dział w stronę nowoczesnych rozwiązań stanowiło kolejne techniczne wyzwania. Każde pokolenie nowej broni wymuszało zmianę w warowni.
Pierwsza wojna światowa
Latem i jesienią 1914 roku twierdza zdała egzamin, do którego budowano ją przez siedem dekad i wbrew nowoczesnym zdobyczom techniki. Podczas rosyjskiej ofensywy w Prusach Wschodnich załoga odrzuciła wezwanie do kapitulacji, a warownia — jako jedyny utrzymany punkt oporu w regionie — wiązała siły przeciwnika i osłaniała skrzydło wojsk niemieckich w bitwach nad jeziorami mazurskimi. Twierdza Boyen nigdy nie została zdobyta.
Druga wojna światowa i czasy powojenne
W okresie drugiej wojny światowej twierdza utraciła znaczenie bojowe — pełniła funkcje zaplecza, m.in. szpitalne. W styczniu 1945 roku wojska niemieckie opuściły ją bez walki. Dziś Twierdza Boyen, zachowana niemal w kompletnym obrysie, jest jednym z najcenniejszych zabytków fortyfikacji nowożytnej w Polsce i główną atrakcją historyczną Giżycka.
Chcesz poznać twierdzę od środka — bastion po bastionie, kazamata po kazamacie? Skorzystaj z naszego przewodnika online — zwiedzanie we własnym tempie, z automatycznym trybem GPS.
Bibliografia
- Krzysztof Biskup, Lech Narębski, Twierdza Giżycko, maszynopis, 1970 (niewydane).
- Denkschrift über die Entwicklung des deutschen Festungssystems seit 1870.
- Dossier de Recensement de la Place de Lötzen (COL 68), Genewa, 1927
- Traugott Ehrhardt, Die Feste Boyen. Das Masurische Sperrsystem im 19. und 20. Jahrhundert, „Deutsches Soldatenjahrbuch” 1970.
- Kurt Burk, Handbuch zur Geschichte des deutschen Festungsbaus im Osten.
- Rudi Rolf, Festungssystem seit 1870 (Feste Boyen und Seenstellung).
- Max Toeppen, Historia Mazur, Olsztyn 1995.
